Inleiding

Het raamwerk is in de eerste plaats bedoeld voor de partners binnen het plan Ieder Kind Taalheld, zodat hun acties vertrekken vanuit gedeelde doelstellingen en een consistent begrippenkader. Daarnaast kan het raamwerk worden gebruikt als referentiedocument voor scholen en leraren in het basisonderwijs die hun taalonderwijs willen versterken en evidence-informed onderwijs Nederlands nastreven. Het biedt houvast om doelgericht en met hoge verwachtingen te werken aan de taalontwikkeling van elke leerling.

Zeven fundamentele inzichten over taalontwikkeling en taalonderwijs vormen het vertrekpunt voor het raamwerk: 

1. Elk kind beschikt over een natuurlijke capaciteit tot taalverwerving, wat maakt dat ieder kind potentieel een competente taalgebruiker kan worden.

Ook al zijn er verschillen in taalleercapaciteit tussen kinderen, het onderwijs heeft de opdracht om bij álle kinderen een sterke beheersing van het Nederlands na te streven zodat ze volwaardig kunnen deelnemen aan en toegang krijgen tot het volledige schoolcurriculum en de maatschappij.

2. Taalontwikkeling is sociaal, contextgebonden en groeit door kwalitatieve interactie.

De taalcompetentie van een kind ontwikkelt zich in interactie met de omgeving en wordt mede bepaald door (1) de frequentie, de intensiteit en de rijkdom van het taalaanbod (talig uitdagend en gevarieerd met aandacht voor nuance en precisie), (2) de taalruimte en spreekkansen (hoeveelheid en veilig klimaat om te durven spreken) en (3) de taalfeedback.

3. Taal ontsluit nieuwe werelden.

Taal stelt de taalgebruiker in staat ervaringen, kennis, en informatie te communiceren die niet noodzakelijk gebonden zijn aan het hier en nu.

4. Betekenis en taalvorm zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.

De tweeledige structuur van taal verbindt betekenissen altijd met taalvormen (correcte spraakklanken, woordvormen en zinsvormen). Dit brengt met zich mee dat in sterk taalonderwijs taalvormen niet alleen aandacht en waardering krijgen, maar deel uitmaken van de didactische praktijk.

5. Taalleren vergt zowel impliciete als expliciete leerprocessen.

In de taaldidactiek moet ruimte zijn voor zowel rijke betekenisvolle taalcontexten als voor het expliciet aanleren, modelleren, begeleid oefenen tot zelfstandige niveaus van beheersing van taalvormen en taalregels.

6. Elke vakdiscipline biedt kansen om de taalontwikkeling van leerlingen te versterken.

Leerlingen gebruiken en ontwikkelen taal en kennis binnen elke vakdiscipline (wiskunde, wetenschap en techniek, aardrijkskunde, geschiedenis, muzische vorming, lichamelijke opvoeding enz.). In sterk taalonderwijs benut de leraar deze kansen doelgericht om de taal- en kennisontwikkeling van leerlingen te versterken.

7. Sterk taalonderwijs is een gedeelde verantwoordelijkheid van het schoolteam.

Elk lid van het schoolteam kan bijdragen aan de taalontwikkeling van leerlingen. Door vanuit een gedeelde visie samen te werken, expertise te delen en het handelen op elkaar af te stemmen, kan het schoolteam de taalontwikkeling van alle leerlingen versterken. Een gemeenschappelijk taalbeleid geeft daaraan richting.

Deze fundamenten impliceren een onderwijspraktijk die uitgaat van hoge verwachtingen voor elke leerling, investeert in een kennisrijk curriculum, maximale kansen creëert voor taal- en kennisontwikkeling, ruimte biedt aan zowel impliciete als expliciete leerprocessen, taalontwikkeling doelgericht integreert in alle disciplines en gedragen wordt door een coherent en schoolbreed gedragen taalbeleid. 

Centraal in het raamwerk staat het begrip ‘taalcompetentie’. Taalcompetent zijn betekent over het vermogen beschikken om de Nederlandse taal doelgericht, correct en vloeiend te gebruiken in uiteenlopende mondelinge en schriftelijke contexten. Taal stelt leerlingen in staat om in die contexten effectief te handelen en concrete doelen te realiseren, en om taal in te zetten als middel tot leren, sociale interactie, expressie en participatie. Hoe taalcompetentie tot uiting komt, hangt samen met de fase van taalontwikkeling waarin een leerling zich bevindt.

Taalcompetentie steunt op kennis, vaardigheden en attitudes, en op het samenspel tussen die drie componenten. Ze komt onder meer tot uiting in een verzorgde uitspraak, correcte woord- en zinsvorming en spelling, en in het vermogen om gedachten, gevoelens, ervaringen en kennis mondeling en schriftelijk uit te drukken en met anderen te delen. Taalcompetentie gaat daarbij hand in hand met interesse in en nauwgezette aandacht voor taal. In kwaliteitsvol onderwijs Nederlands staan deze componenten en het samenspel ertussen centraal.

Taal is bovendien drager en uitdrukking van cultuur en biedt toegang tot kennis, verhalen en verschillende perspectieven op de wereld. Daarom is er binnen de ontwikkeling van taalcompetentie ook aandacht voor de schoonheid en het speelse en creatieve karakter van taal, onder meer via poëzie, literaire teksten en boeken en door leerlingen zich in uiteenlopende mondelinge en schriftelijke taalvormen te laten uitdrukken. Dit raamwerk vertrekt vanuit die brede en samenhangende benadering van taalcompetentie en maakt zichtbaar welke keuzes en aanpakken bijdragen aan de ontwikkeling ervan.

Taalcompetentie in een kennisrijk curriculum

In een kennisrijk curriculum verdwijnt taalcompetentie niet, maar wordt ze doorheen de basisschool gerealiseerd doordat ze geïntegreerd ontwikkeld wordt binnen betekenisvolle kenniscontexten. Door zich te verdiepen in vakken en bijbehorende kennis en woordenschat, leren leerlingen taal gebruiken als een hulpmiddel om na te denken en om complexe ideeën helder, nauwkeurig en genuanceerd over te brengen. Daarbij hebben leerlingen zowel kennis van het onderwerp als kennis van taal nodig. Beide bepalen mee wat zij kunnen begrijpen en verwoorden. 

Doorheen het hele curriculum oefenen leerlingen in luisteren, lezen, spreken en schrijven, waardoor ze argumenten leren interpreteren, opbouwen en bekritiseren en op basis hiervan doelgericht en respectvol in interactie gaan. Aandacht voor taal en communicatie in elke les ondersteunt het opbouwen van duidelijke argumenten en het genuanceerd voeren van inhoudelijke dialogen. Gericht onderwijs in taal en veelvuldige oefening helpen leerlingen om hun kennis en vaardigheden ook in andere contexten te gebruiken. 

Door voortdurende blootstelling aan gevarieerd taalgebruik, waaronder diepgaand lezen van bijvoorbeeld literaire, historische en wetenschappelijke teksten, groeien leerlingen van basisbegrip naar kritisch interpreteren en het verbinden van kennis. Tegelijk breiden ze hun vermogen uit om betekenis weer te geven en over te brengen, waardoor ze functioneel leren schrijven met aandacht voor doel, publiek en context. Vloeiendheid in spreken en schrijven en een solide taalbeheersing versterken het denkvermogen en de maatschappelijke participatie. Taalbeschouwing blijft aanwezig doordat leerlingen in alle vakken inzicht krijgen in taalgebruik en dit bewust inzetten. Literaire ervaringen blijven doorheen het leerplichtonderwijs belangrijk zodat leerlingen maximaal betekenissen verkennen en perspectieven verruimen. 

Taalcompetentie als geheel wordt niet los aangeleerd, maar geïntegreerd gerealiseerd binnen rijk en samenhangend onderwijs, waardoor ze duurzamer verankerd raakt aan het eind van het basisonderwijs.